0/17
1873 tarihli albümde Aydınlı bir zeybek zanaatkâr

Zeybek ve müzik

Ağır ağır başlayan dokuz zamanlı bir ölçü, davul ve zurna. Efelerin dağdan inip meydana çıktığı oyun.

Sentezlenmiştir: kayıt ya da belirli bir türkü değil, ağır zeybeğin 9/4 ölçüsünü hissettiren temsilî bir desen.

Levha: Pascal Sebah, Public domain

Dokuz zaman

Zeybek havaları usullerine göre ikiye ayrılır: 9/2 ve 9/4'lük olanlar ağır zeybek, 9/8'lik olanlar kıvrak zeybek diye anılır. Oyunlar davul ve zurna eşliğinde oynanır; zurna uzun sesler üflerken davul tokmaklarla küçük zaman grupları kurar, zurna kısa ezgilere geçince davul sadeleşir. [2]

Aşağıdaki desen sitede çalan sentezlenmiş davuldur: dokuz vuruş, 2+2+2+3 diye gruplanır. D davulun kalın yüzü (düm), T ince çubuk (tek).

  1. D·
  2. T·
  3. D·
  4. TT·

Aydın'ın 44 dans ezgisi

Bir araştırma Aydın yöresinin 44 halk dansı ezgisini usul ve makam yönünden inceledi. Büyük çoğunluğu dokuz zamanlı aksak ritimde; en çok 9/4'lük ağır zeybekler var. [1]

Usullere göre ezgi sayısı
  • 9/4ağır zeybek 18 %40,9
  • 9/8kıvrak zeybek 13 %29,5
  • 9/2ağır zeybek 9 %20,5
  • 4/4 3 %6,8
  • 7/4 1 %2,3
Kim oynar?
  • Erkek 22
  • Kadın 13
  • Karma 9

Ezgilerin 21'i sözlü, 23'ü sözsüz. Yüzde 70'i dügâh (la) perdesinde biter; makamlardan en sık hicaz kullanılır. Sitedeki temsilî zurnanın dizisi de bu yüzden fa diyez ve si bemol taşır.

Efe demek baba demek

Zeybekler ve efeler Türk halk kültüründe yüzyıllardır kendi gelenek ve ritüelleriyle yaşayan bir topluluktur. Grubun başı efe, yeni katılan genç kızandır; efelik töresince kızan soru sormaz, efe sorarsa cevap verir. Yaşar Kemal'in Çakırcalı Efe'sinde söylendiği gibi: "Efe demek baba demek." [3]

Bu gelenek romanlara da girdi: Ömer Selahaddin'in Âdil Mevlâ'sı (1927), Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf'u (1937), Yaşar Kemal'in Çakırcalı Efe'si (1972). [3]

Selim Sırrı Tarcan zeybek oyununu derlerken efelerin kıyafetlerini inceleyip oyunda giyilecek kıyafeti tespit etti. [5] Kıyafetlere bak →

Türkülerde yaşayan efeler

Cumhuriyet öncesinin efeleri

  • Çakırcalı Mehmet Efe
  • Kamalı Mustafa Efe
  • İnce Mehmet Efe
  • Çavdarlı Murat Efe
  • Abalı Efe

Kurtuluş Savaşı'na tanıklık edenler

  • Yörük Ali Efe
  • Demirci Mehmet Efe
  • Mestan Efe
  • Cafer Efe
  • Kozalaklı Mehmet Efe
  • Gökçen Efe
  • Danişmentli İsmail Efe
  • Kara Durmuş Efe
  • Tekeli İsmail Efe

Mirzaoğlu'ndan aktaran Gençoğlu [4]. Şahsiyetler →

Kaynaklar

  1. Uğur Bulut, Zeynel Turan, "Aydın Yöresi Halk Dansları Ezgilerinin Usul ve Makam Yönünden İncelenmesi", Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 17/48, 2024, s. 2427–2442 · DergiPark, erişim 21.11.2026
  2. Mehmet Kürşad Türkay, Attila Özdek, Cumaovası zeybeklerinin davul–zurna icrası üzerine, Journal of Music and Folklore Studies 1/2, 2024, s. 144–164 · DergiPark, erişim 21.11.2026
  3. Murat Lüleci, "Romantik Eşkıyalar: Türk Kültüründe Zeybek/Efe Geleneğinin Edebî Temsilleri Üzerine Bir Değersöküm Denemesi", Millî Folklor 136, 2022, s. 140–153 · DergiPark, erişim 21.11.2026
  4. Mehmet Sait Halim Gençoğlu, "Osmanlı Belgeleri'nde Yörük Ali Efe ve Zeybekler", Yegâh Mûsikî Dergisi 2/2, 2019, s. 95–108 · DergiPark, erişim 21.11.2026
  5. M. Şevki Çapan, "Selim Sırrı Tarcan'ın Zeybek Oyunu Derleme Çalışmaları", Muğla Üniversitesi SBE Dergisi 8, 2002 · DergiPark, erişim 21.11.2026