Aydın'ın tarihi
Çine ovasında yedi bin yıl önce kurulan bir köyden, bir milyonu aşkın insanın yaşadığı on yedi ilçeye. On bir dönem, kaydırdıkça.
Bütün olaylar tek şeritteMÖ 5500 – MÖ 1200
Tarih öncesi
Çine ovasındaki bir höyükte ve Afrodisias'ın tiyatro tepesinin altında, yazıdan binlerce yıl önceki yerleşimler.
-
Yaklaşık 8.000 yıl önce
Beşparmak Dağları'ndaki Karakaya Mağarası'na resimler yapıldı. [1]
-
MÖ 5500/5000
Tepecik Höyüğü'nde en erken yerleşim izleri: seramik, obsidyen aletler, mermer figürinler. [2] git →
-
MÖ 5000 dolayları
Afrodisias'ta sonradan tiyatronun yapılacağı tepede tarih öncesi yerleşim. [3] git →
-
Geç Tunç Çağı
Tepecik'te sur, kuleler, Miken kraterleri ve Hitit hiyeroglifli mühür baskıları; biri bir prensin adını taşır. [2]
MÖ 1200 – MÖ 334
Karya ve İyonya
Güneydeki dağlarda Karia'nın kentleri, kıyıda İyonya'nın liman kentleri. Milet koloniler kurar, Didyma'ya krallar adak gönderir.

-
MÖ 2. binyılın ortası
Milet'te yerleşim bir Miken kolonisiyle başladı; kent daha sonra İyonlar tarafından yeniden kuruldu. [4] git →
-
MÖ 13. yüzyıl
Bizanslı yazar Stephanos'a göre Afrodisias bir Karia kenti olarak kuruldu. [3]
-
MÖ 7. yüzyıl ortası
Priene antik kaynaklarda ilk kez anıldı; Milet gibi İyon Birliği'nin üyesi sayılır. [5] git →
-
MÖ 650'den sonra
Milet Karadeniz'de ve Akdeniz'de kurduğu kolonilerle zenginleşti; en parlak dönemi MÖ 7. ve 6. yüzyıllar. [4]
-
MÖ 600'ler
Herodot'a göre Mısır Kralı II. Nekho ve Lidya Kralı Kroisos Didyma'daki Apollon tapınağına adaklar sundu. [6] git →
-
MÖ 546
Milet Pers egemenliğine girdi. [4]
-
MÖ 494
Persler Didyma'daki tapınağı yaktı. [6]
MÖ 334 – MÖ 133
Helenistik dönem
İskender'den sonra kentler yeniden kurulur, taşınır, büyür. Hermogenes Magnesia'da tapınak kurar, Nysa iki yakaya yayılır.

-
MÖ 400–399
Diodoros'a göre Menderes'in taşkınları ve Pers tehlikesi yüzünden Magnesia halkı Thorax Dağı'nın eteğine taşındı. [7] git →
-
MÖ 350
Priene'nin 5.000 kişilik tiyatrosu yapıldı. [5]
-
MÖ 340 dolayları
Strabon'a göre Karia Kraliçesi Ada, Halikarnassos'tan çıkarılınca Alinda'yı başkent yaptı. [8] git →
-
MÖ 334 sonrası
Büyük İskender'in Anadolu'ya geçişinden sonra Tralleis Makedon egemenliğine girdi. [9][10] git →
-
MÖ 311
Didyma yeniden canlandı, tapınağın yeniden yapımına başlandı; Selevkoslar döneminde boyutları büyütüldü. [6]
-
MÖ 3. yüzyılın ilk yarısı
I. Antiokhos Soter Nysa'yı bir derenin iki yakasında, köprüyle bağlanan iki kent olarak kurdu. [11] git →
-
MÖ 3. yüzyıl
Alabanda sikke basmaya başladı; sikkelerinde kanatlı at Pegasos görülür. [12] git →
-
Hellenistik dönem
Mimar Hermogenes Magnesia'daki Artemis Leukophryene Tapınağı'nı kurdu; Hellenistik Anadolu'nun dördüncü büyük tapınağı. [7]
MÖ 133 – MS 395
Roma dönemi
Afrodisias imparatorun koruması altında heykel okuluyla parlar, Tralleis depremden sonra Augustus'un yardımıyla yeniden kurulur.

-
MÖ 70
Alabanda Roma'nın Asia eyaletine katıldı. [12]
-
MÖ 1. yüzyıl
İmparator Augustus Afrodisias'ı kendi koruması altına aldı; bugün görülen anıtların çoğu sonraki iki yüzyıla aittir. [3]
-
MÖ 26
Depremde yıkılan Tralleis Augustus'un yardımıyla yeniden kuruldu; adı bir süre Caesarea oldu. [9][10][13] git →
-
MÖ 63 – MS 21
Amasyalı Strabon Nysa'da eğitim gördü. [11]
-
MS 3. yüzyıl sonu
Afrodisias Roma'nın Karia eyaletinin başkenti oldu. [3]
395 – 12. yüzyıl
Bizans dönemi
Tapınaklar kiliseye dönüşür, kentler piskoposluk merkezi olur. Tralleisli Anthemios İstanbul'da Ayasofya'yı tasarlar.

-
385
Didyma, Theodosius'un emriyle önemini tamamen yitirdi; bitmemiş tapınağın içine bir kilise yapıldı. [6]
-
431 – 787
Mastaura konsil listelerinde piskoposluk merkezi olarak geçer. [14] git →
-
Bizans dönemi
Ayasofya'nın mimarlarından Anthemios Tralleis'te yetişti. [9][13]
-
6. yüzyıldan sonra
Afrodisias geriledi, Afrodit tapınağı kiliseye çevrildi; kent 12. yüzyılda terk edildi. [3]
12. – 13. yüzyıl
Türklerin gelişi
Ova el değiştirir: Selçuklular, Bizans, yeniden Türkler. 1282'de Menteşe Bey kenti kesin olarak Türk idaresine alır.
-
12. yüzyıl başı
Selçuklu idaresindeki Tralleis Bizanslılar tarafından geri alındı. [15]
-
1177 dolayları
II. Kılıcarslan'ın kuvvetleri kenti aldı; İmparator I. Manuel geri almayı başardı. [15]
-
1280 dolayları
Menteşe Bey'in akınlarından zarar gören kenti II. Andronikos yeniden kurdurup tahkim etti. Alabanda 1280'den beri Türk idaresindedir. [15][12]
-
1282
Menteşe Bey kenti kesin olarak Türk idaresine aldı. Türkler kente Güzelhisar dedi. [15]
1308 – 1426
Menteşe ve Aydınoğulları
Germiyan ordusunun bir subaşısı kendi beyliğini kurar; ilin adı bu beylikten gelir. Umur Bey'in gemileri Ege'ye açılır.

-
1308
Germiyanoğulları ordusunda subaşı olan Mehmed Bey bölgenin hâkimi oldu ve Aydınoğulları Beyliği'ni kurdu. [16]
-
1309 dolayları
Aydınoğlu Mehmed Bey Güzelhisar'ı aldı; kent beyliğin önemli şehirlerinden biri oldu. [15]
-
1334 – 1348
Umur Bey Ege, Mora ve Gelibolu'ya deniz seferleri düzenledi; 1348'de İzmir kalesine saldırırken öldü. [16]
-
1390
İsa Bey Yıldırım Bayezid'e bağlılığını bildirdi. [16]
-
1402 sonrası
Ankara Savaşı'ndan sonra Timur toprakları beyliğe geri verdi. [16]
-
1404
Menteşeoğulları'ndan İlyas Bey Balat'taki camiyi yaptırdı. [17] git →
-
1426
II. Murad kenti kesin olarak Osmanlı topraklarına kattı; Aydınoğulları'nın idaresi sona erdi. [15][16]
1426 – 1919
Osmanlı dönemi
Güzelhisar yavaş yavaş Aydın olur. Paşalar camiler yaptırır, ayanlar kale kurar, 1866'da tren ovaya ulaşır.

-
1451
Tahrir defterine göre Güzelhisar yedi mahalleli, yaklaşık 970 nüfuslu küçük bir kasabaydı. [15]
-
1568 · 1595 · 1683
Üveys Paşa, kardeşi Ramazan Paşa ve Süleyman Bey kent merkezindeki camileri yaptırdı. [17] git →
-
1671
Evliya Çelebi kentte 26 mahalle ve yaklaşık 6.770 ev saydı. [15]
-
17. yüzyıl
Menemen'deki Güzelhisar'dan ayırmak için "Güzelhisâr-ı Aydın" denmeye başlandı; 19. yüzyıl sonunda yalnızca Aydın adı kaldı. [15]
-
18. yüzyıl
-
1857 – 1866
İzmir–Aydın demiryolunun yapımı 1857'de başladı, 1866'da kente ulaştı; ekonomik ve sosyal gelişme hızlandı. [15]
-
1867
Yeni idari düzenlemeyle Aydın sancağı oluşturuldu. [15]
-
1895
Kentte deprem oldu. [15]
1919 – 1922
Millî Mücadele
Ege'de ilk direniş efelerle başlar. Aydın üç yıl içinde işgal edilir, kurtulur, yeniden işgal edilir, yanar ve sonunda kurtulur.

-
15 Mayıs 1919
İzmir işgal edildi. [19]
-
27 Mayıs 1919
Aydın Yunan kuvvetlerince işgal edildi. [15]
-
1919
Yörük Ali Efe ve arkadaşları ilk Malgaç baskınını yaptı; ardından Erbeyli baskını, Tellidede muharebeleri ve Kızılçay pususu geldi. [19]
-
30 Haziran 1919
Halkın, efelerin ve askerin katıldığı Aydın taarruzuyla kent kısa bir süre kurtuldu. [15][19]
-
4 Temmuz 1919
Aydın yeniden işgal edildi. [15]
-
1919 – 1922
Çine'deki askerlik şubesi binasında Güney cephesinin kurtuluş planları yapıldı. [20] git →
-
1922
Geri çekilen Yunan kuvvetleri kenti yaktı; büyük kısmı harap oldu. [15]
-
7 Eylül 1922
Kısmen yıkılmış, nüfusu çok azalmış Aydın Türk kuvvetlerince kurtarıldı. [15]
1923 – 2000
Cumhuriyet
Kent ovaya yayılır, fabrikalar kurulur. Atatürk 1937'de Nazilli'de basma fabrikasını açar, Germencik'te ekşili tavukla ağırlanır.

-
1924
Aydın, adını taşıyan ilin merkezi oldu. [15]
-
1934
-
9 Ekim 1937
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası Atatürk'ün katıldığı törenle açıldı. [22] git →
-
1937
Atatürk'e Germencik'in Hıdırbeyli Mahallesi'nde ekşili tavuk ikram edildi. [23] git →
-
1960
Kentte bir tekstil fabrikası ve pamuk kombinası kuruldu. [15]
-
1927 → 1990
Kent merkezinin nüfusu 11.987'den 106.603'e çıktı. [15]
2000 – bugün
Bugün
On yedi ilçe, bir milyonu aşkın insan. Afrodisias Dünya Mirası, incir Avrupa'da tescilli, eski Tralleis'in yanında yeni bir müze.

-
2012
Efeler ilçesi kuruldu; Aydın Arkeoloji Müzesi'nin yeni binası açıldı. [24][25] git →
-
2017
Afrodisias ve mermer ocakları UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne yazıldı. [26] git →
-
2025
-
2026
İlde 35 coğrafi işaretli ürün var; Aydın İnciri, Kestanesi, Memecik Zeytinyağı ve Zeytini ile Söke Pamuğu Avrupa Birliği'nde de tescilli. [28] git →
Kaynaklar
- Mağaralar · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Tepecik Höyüğü, Çine · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Afrodisias · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Milet · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Priene · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Apollon Tapınağı · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Magnesia · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Alinda · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Tralleis · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Tralleis Antik Kenti ve Kazıları · Türkiye Turizm Ansiklopedisi, erişim 19.11.2026
- Nysa · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Alabanda (Araphisar) · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Tralles · Wikipedia, erişim 19.11.2026
- Mastaura · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Feridun Emecen, "Aydın", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, s. 235–237 · TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, erişim 21.11.2026
- Erdoğan Merçil, "Aydınoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, s. 239–241 · TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, erişim 21.11.2026
- Camiler · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Kaleler · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Emine Pancar, "Aydın Cephesi Kuva-yı Milliyesi İçin Yürütülen İaşe ve İkmal Faaliyetleri", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/2, 2011, s. 274–284 · DergiPark, erişim 21.11.2026
- Kuvâ-yı Milliye Müzesi (Çine) · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- İncirliova (adın değişimi, ilçe oluşu) · Vikipedi, erişim 21.11.2026
- Nazilli Basma Fabrikası · Atatürk Ansiklopedisi, erişim 21.11.2026
- Germencik Ekşili Tavuk coğrafi işaret tescil belgesi (No 607, 23.11.2020) · Türk Patent ve Marka Kurumu, erişim 21.11.2026
- Aydın'ın ilçeleri (yüzölçümü ve ilçe oluş yılı tablosu) · Vikipedi, erişim 21.11.2026
- Aydın Arkeoloji Müzesi · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
- Aphrodisias (Dünya Mirası, 2017) · UNESCO Dünya Mirası Merkezi, erişim 21.11.2026
- 2025 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçları, Aydın ilçe nüfusları (TÜİK verisinin haberi) · Yeni Söke Gazetesi, erişim 21.11.2026
- Aydın'ın coğrafi işaretli ürünleri (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Mart 2026 verisi) · Aydın Ses Gazetesi, erişim 21.11.2026