0/17

Aydın'ın tarihi

Çine ovasında yedi bin yıl önce kurulan bir köyden, bir milyonu aşkın insanın yaşadığı on yedi ilçeye. On bir dönem, kaydırdıkça.

Bütün olaylar tek şeritte

MÖ 5500 – MÖ 1200

Tarih öncesi

Çine ovasındaki bir höyükte ve Afrodisias'ın tiyatro tepesinin altında, yazıdan binlerce yıl önceki yerleşimler.

  1. Yaklaşık 8.000 yıl önce

    Beşparmak Dağları'ndaki Karakaya Mağarası'na resimler yapıldı. [1]

  2. MÖ 5500/5000

    Tepecik Höyüğü'nde en erken yerleşim izleri: seramik, obsidyen aletler, mermer figürinler. [2] git →

  3. MÖ 5000 dolayları

    Afrodisias'ta sonradan tiyatronun yapılacağı tepede tarih öncesi yerleşim. [3] git →

  4. Geç Tunç Çağı

    Tepecik'te sur, kuleler, Miken kraterleri ve Hitit hiyeroglifli mühür baskıları; biri bir prensin adını taşır. [2]

MÖ 1200 – MÖ 334

Karya ve İyonya

Güneydeki dağlarda Karia'nın kentleri, kıyıda İyonya'nın liman kentleri. Milet koloniler kurar, Didyma'ya krallar adak gönderir.

Milet tiyatrosu
Fotoğraf: Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
  1. MÖ 2. binyılın ortası

    Milet'te yerleşim bir Miken kolonisiyle başladı; kent daha sonra İyonlar tarafından yeniden kuruldu. [4] git →

  2. MÖ 13. yüzyıl

    Bizanslı yazar Stephanos'a göre Afrodisias bir Karia kenti olarak kuruldu. [3]

  3. MÖ 7. yüzyıl ortası

    Priene antik kaynaklarda ilk kez anıldı; Milet gibi İyon Birliği'nin üyesi sayılır. [5] git →

  4. MÖ 650'den sonra

    Milet Karadeniz'de ve Akdeniz'de kurduğu kolonilerle zenginleşti; en parlak dönemi MÖ 7. ve 6. yüzyıllar. [4]

  5. MÖ 600'ler

    Herodot'a göre Mısır Kralı II. Nekho ve Lidya Kralı Kroisos Didyma'daki Apollon tapınağına adaklar sundu. [6] git →

  6. MÖ 546

    Milet Pers egemenliğine girdi. [4]

  7. MÖ 494

    Persler Didyma'daki tapınağı yaktı. [6]

MÖ 334 – MÖ 133

Helenistik dönem

İskender'den sonra kentler yeniden kurulur, taşınır, büyür. Hermogenes Magnesia'da tapınak kurar, Nysa iki yakaya yayılır.

Priene'de Athena Tapınağı
Fotoğraf: Tomisti, CC BY-SA 4.0
  1. MÖ 400–399

    Diodoros'a göre Menderes'in taşkınları ve Pers tehlikesi yüzünden Magnesia halkı Thorax Dağı'nın eteğine taşındı. [7] git →

  2. MÖ 350

    Priene'nin 5.000 kişilik tiyatrosu yapıldı. [5]

  3. MÖ 340 dolayları

    Strabon'a göre Karia Kraliçesi Ada, Halikarnassos'tan çıkarılınca Alinda'yı başkent yaptı. [8] git →

  4. MÖ 334 sonrası

    Büyük İskender'in Anadolu'ya geçişinden sonra Tralleis Makedon egemenliğine girdi. [9][10] git →

  5. MÖ 311

    Didyma yeniden canlandı, tapınağın yeniden yapımına başlandı; Selevkoslar döneminde boyutları büyütüldü. [6]

  6. MÖ 3. yüzyılın ilk yarısı

    I. Antiokhos Soter Nysa'yı bir derenin iki yakasında, köprüyle bağlanan iki kent olarak kurdu. [11] git →

  7. MÖ 3. yüzyıl

    Alabanda sikke basmaya başladı; sikkelerinde kanatlı at Pegasos görülür. [12] git →

  8. Hellenistik dönem

    Mimar Hermogenes Magnesia'daki Artemis Leukophryene Tapınağı'nı kurdu; Hellenistik Anadolu'nun dördüncü büyük tapınağı. [7]

MÖ 133 – MS 395

Roma dönemi

Afrodisias imparatorun koruması altında heykel okuluyla parlar, Tralleis depremden sonra Augustus'un yardımıyla yeniden kurulur.

Afrodisias stadyumu
Fotoğraf: Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
  1. MÖ 70

    Alabanda Roma'nın Asia eyaletine katıldı. [12]

  2. MÖ 1. yüzyıl

    İmparator Augustus Afrodisias'ı kendi koruması altına aldı; bugün görülen anıtların çoğu sonraki iki yüzyıla aittir. [3]

  3. MÖ 26

    Depremde yıkılan Tralleis Augustus'un yardımıyla yeniden kuruldu; adı bir süre Caesarea oldu. [9][10][13] git →

  4. MÖ 63 – MS 21

    Amasyalı Strabon Nysa'da eğitim gördü. [11]

  5. MS 3. yüzyıl sonu

    Afrodisias Roma'nın Karia eyaletinin başkenti oldu. [3]

395 – 12. yüzyıl

Bizans dönemi

Tapınaklar kiliseye dönüşür, kentler piskoposluk merkezi olur. Tralleisli Anthemios İstanbul'da Ayasofya'yı tasarlar.

Didyma'da Apollon Tapınağı
Fotoğraf: Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
  1. 385

    Didyma, Theodosius'un emriyle önemini tamamen yitirdi; bitmemiş tapınağın içine bir kilise yapıldı. [6]

  2. 431 – 787

    Mastaura konsil listelerinde piskoposluk merkezi olarak geçer. [14] git →

  3. Bizans dönemi

    Ayasofya'nın mimarlarından Anthemios Tralleis'te yetişti. [9][13]

  4. 6. yüzyıldan sonra

    Afrodisias geriledi, Afrodit tapınağı kiliseye çevrildi; kent 12. yüzyılda terk edildi. [3]

12. – 13. yüzyıl

Türklerin gelişi

Ova el değiştirir: Selçuklular, Bizans, yeniden Türkler. 1282'de Menteşe Bey kenti kesin olarak Türk idaresine alır.

  1. 12. yüzyıl başı

    Selçuklu idaresindeki Tralleis Bizanslılar tarafından geri alındı. [15]

  2. 1177 dolayları

    II. Kılıcarslan'ın kuvvetleri kenti aldı; İmparator I. Manuel geri almayı başardı. [15]

  3. 1280 dolayları

    Menteşe Bey'in akınlarından zarar gören kenti II. Andronikos yeniden kurdurup tahkim etti. Alabanda 1280'den beri Türk idaresindedir. [15][12]

  4. 1282

    Menteşe Bey kenti kesin olarak Türk idaresine aldı. Türkler kente Güzelhisar dedi. [15]

1308 – 1426

Menteşe ve Aydınoğulları

Germiyan ordusunun bir subaşısı kendi beyliğini kurar; ilin adı bu beylikten gelir. Umur Bey'in gemileri Ege'ye açılır.

Balat'ta İlyas Bey Camii
Fotoğraf: Wolfgang Glock, Public domain
  1. 1308

    Germiyanoğulları ordusunda subaşı olan Mehmed Bey bölgenin hâkimi oldu ve Aydınoğulları Beyliği'ni kurdu. [16]

  2. 1309 dolayları

    Aydınoğlu Mehmed Bey Güzelhisar'ı aldı; kent beyliğin önemli şehirlerinden biri oldu. [15]

  3. 1334 – 1348

    Umur Bey Ege, Mora ve Gelibolu'ya deniz seferleri düzenledi; 1348'de İzmir kalesine saldırırken öldü. [16]

  4. 1390

    İsa Bey Yıldırım Bayezid'e bağlılığını bildirdi. [16]

  5. 1402 sonrası

    Ankara Savaşı'ndan sonra Timur toprakları beyliğe geri verdi. [16]

  6. 1404

    Menteşeoğulları'ndan İlyas Bey Balat'taki camiyi yaptırdı. [17] git →

  7. 1426

    II. Murad kenti kesin olarak Osmanlı topraklarına kattı; Aydınoğulları'nın idaresi sona erdi. [15][16]

1426 – 1919

Osmanlı dönemi

Güzelhisar yavaş yavaş Aydın olur. Paşalar camiler yaptırır, ayanlar kale kurar, 1866'da tren ovaya ulaşır.

1873 tarihli albümde Aydınlı bir zeybek
Fotoğraf: Pascal Sebah, Public domain
  1. 1451

    Tahrir defterine göre Güzelhisar yedi mahalleli, yaklaşık 970 nüfuslu küçük bir kasabaydı. [15]

  2. 1568 · 1595 · 1683

    Üveys Paşa, kardeşi Ramazan Paşa ve Süleyman Bey kent merkezindeki camileri yaptırdı. [17] git →

  3. 1671

    Evliya Çelebi kentte 26 mahalle ve yaklaşık 6.770 ev saydı. [15]

  4. 17. yüzyıl

    Menemen'deki Güzelhisar'dan ayırmak için "Güzelhisâr-ı Aydın" denmeye başlandı; 19. yüzyıl sonunda yalnızca Aydın adı kaldı. [15]

  5. 18. yüzyıl

    Cin Bey Koçarlı'da Cincin Kalesi'ni yaptırdı. [18] git →

  6. 1857 – 1866

    İzmir–Aydın demiryolunun yapımı 1857'de başladı, 1866'da kente ulaştı; ekonomik ve sosyal gelişme hızlandı. [15]

  7. 1867

    Yeni idari düzenlemeyle Aydın sancağı oluşturuldu. [15]

  8. 1895

    Kentte deprem oldu. [15]

1919 – 1922

Millî Mücadele

Ege'de ilk direniş efelerle başlar. Aydın üç yıl içinde işgal edilir, kurtulur, yeniden işgal edilir, yanar ve sonunda kurtulur.

Dönemin bir gazetesinden: Kuvâ-yi Milliye efelerinden Yörük Ali ile Torbalılı Abdullah Efe (kupürün kendi altyazısına göre)
Fotoğraf: Bilinmiyor (dönem gazetesi), Public domain
  1. 15 Mayıs 1919

    İzmir işgal edildi. [19]

  2. 27 Mayıs 1919

    Aydın Yunan kuvvetlerince işgal edildi. [15]

  3. 1919

    Yörük Ali Efe ve arkadaşları ilk Malgaç baskınını yaptı; ardından Erbeyli baskını, Tellidede muharebeleri ve Kızılçay pususu geldi. [19]

  4. 30 Haziran 1919

    Halkın, efelerin ve askerin katıldığı Aydın taarruzuyla kent kısa bir süre kurtuldu. [15][19]

  5. 4 Temmuz 1919

    Aydın yeniden işgal edildi. [15]

  6. 1919 – 1922

    Çine'deki askerlik şubesi binasında Güney cephesinin kurtuluş planları yapıldı. [20] git →

  7. 1922

    Geri çekilen Yunan kuvvetleri kenti yaktı; büyük kısmı harap oldu. [15]

  8. 7 Eylül 1922

    Kısmen yıkılmış, nüfusu çok azalmış Aydın Türk kuvvetlerince kurtarıldı. [15]

1923 – 2000

Cumhuriyet

Kent ovaya yayılır, fabrikalar kurulur. Atatürk 1937'de Nazilli'de basma fabrikasını açar, Germencik'te ekşili tavukla ağırlanır.

Nazilli'nin genel görünümü
Fotoğraf: Erdalkara, CC0
  1. 1924

    Aydın, adını taşıyan ilin merkezi oldu. [15]

  2. 1934

    Karapınar'ın adı İncirliova oldu. [21] git →

  3. 9 Ekim 1937

    Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası Atatürk'ün katıldığı törenle açıldı. [22] git →

  4. 1937

    Atatürk'e Germencik'in Hıdırbeyli Mahallesi'nde ekşili tavuk ikram edildi. [23] git →

  5. 1960

    Kentte bir tekstil fabrikası ve pamuk kombinası kuruldu. [15]

  6. 1927 → 1990

    Kent merkezinin nüfusu 11.987'den 106.603'e çıktı. [15]

2000 – bugün

Bugün

On yedi ilçe, bir milyonu aşkın insan. Afrodisias Dünya Mirası, incir Avrupa'da tescilli, eski Tralleis'in yanında yeni bir müze.

Tralleis terasından bugünkü Aydın
Fotoğraf: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0
  1. 2012

    Efeler ilçesi kuruldu; Aydın Arkeoloji Müzesi'nin yeni binası açıldı. [24][25] git →

  2. 2017

    Afrodisias ve mermer ocakları UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne yazıldı. [26] git →

  3. 2025

    İlin nüfusu 1.172.107 oldu. [27] git →

  4. 2026

    İlde 35 coğrafi işaretli ürün var; Aydın İnciri, Kestanesi, Memecik Zeytinyağı ve Zeytini ile Söke Pamuğu Avrupa Birliği'nde de tescilli. [28] git →

Kaynaklar

  1. Mağaralar · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  2. Tepecik Höyüğü, Çine · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  3. Afrodisias · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  4. Milet · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  5. Priene · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  6. Apollon Tapınağı · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  7. Magnesia · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  8. Alinda · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  9. Tralleis · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  10. Tralleis Antik Kenti ve Kazıları · Türkiye Turizm Ansiklopedisi, erişim 19.11.2026
  11. Nysa · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  12. Alabanda (Araphisar) · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  13. Tralles · Wikipedia, erişim 19.11.2026
  14. Mastaura · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  15. Feridun Emecen, "Aydın", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, s. 235–237 · TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, erişim 21.11.2026
  16. Erdoğan Merçil, "Aydınoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, İstanbul 1991, s. 239–241 · TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, erişim 21.11.2026
  17. Camiler · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  18. Kaleler · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  19. Emine Pancar, "Aydın Cephesi Kuva-yı Milliyesi İçin Yürütülen İaşe ve İkmal Faaliyetleri", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/2, 2011, s. 274–284 · DergiPark, erişim 21.11.2026
  20. Kuvâ-yı Milliye Müzesi (Çine) · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  21. İncirliova (adın değişimi, ilçe oluşu) · Vikipedi, erişim 21.11.2026
  22. Nazilli Basma Fabrikası · Atatürk Ansiklopedisi, erişim 21.11.2026
  23. Germencik Ekşili Tavuk coğrafi işaret tescil belgesi (No 607, 23.11.2020) · Türk Patent ve Marka Kurumu, erişim 21.11.2026
  24. Aydın'ın ilçeleri (yüzölçümü ve ilçe oluş yılı tablosu) · Vikipedi, erişim 21.11.2026
  25. Aydın Arkeoloji Müzesi · Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, erişim 21.11.2026
  26. Aphrodisias (Dünya Mirası, 2017) · UNESCO Dünya Mirası Merkezi, erişim 21.11.2026
  27. 2025 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçları, Aydın ilçe nüfusları (TÜİK verisinin haberi) · Yeni Söke Gazetesi, erişim 21.11.2026
  28. Aydın'ın coğrafi işaretli ürünleri (Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Mart 2026 verisi) · Aydın Ses Gazetesi, erişim 21.11.2026